روش‌های تقویت احساس مسئولیت پذیری در کودکان

تمام ما والدین، همواره به‌دنبال ترتیب فرزندانی هستیم که بتوانند در آینده افراد مسئولیت‌پذیری در جامعه باشند همچنین، دوست داریم در دنیایی زندگی کنیم که دیگران نیز مسئولیت‌های خود را به‌عنوان یک شهروند بر عهده بگیرند. اما راه تقویت مسئولیت پذیری در کودکان چیست؟ چگونه می‌توانیم به فرزندانمان یاد دهیم که مسئولیت انتخاب‌های خود و تأثیرشان بر جهان را بپذیرند؟

در این مقاله، قصد داریم شما را با ۱۴ راه مسئولیت پذیری فرزندان آشنا کنیم. پس با ما همراه شوید.

اهمیت مسئولیت پذیری در کودکان در مدرسه و سنین بالاتر چیست؟

آموزش بر عهده گرفتن مسئولیت کارهای خود از سنین پایین، پایه‌ای محکم برای موفقیت در جنبه‌های مختلف زندگی، مانند تحصیلات، کارهای فوق برنامه، و ارتباط مؤثر با دیگران میسر می‌کند.

علاوه بر این، پاسخ‌گو بودن در قبال تصمیمات خود، به کودکان این توانایی را می‌دهد که به حداکثر ظرفیت رشد خود برسند. والدین و معلمین با پرورش این ویژگی‌ها در فرزند، ابزارهای لازم برای رویارویی با چالش‌های زندگی شخصی و حرفه‌ای را در اختیارش قرار می‌دهند.

راهکارهای موثر برای آموزش رفتار مسئولانه به کودکان

1. تشویق به تفکر مستقل: به جای اینکه دستور دهید، از کودک بخواهید که خود راه حل‌ها را پیدا کند.
2. ایجاد مسئولیت‌های کوچک و تدریجی: از مسئولیت‌های ساده شروع کنید و به تدریج آن‌ها را پیچیده‌تر کنید.
3. الگو بودن: خودتان مسئولانه رفتار کنید تا کودک بیاموزد که چگونه در موقعیت‌های مختلف مسئولانه عمل کند.

اولین مسئولیت پذیری‌های فرزندان در خانه

اولین مسئولیت هایی که هر کودکی در بازه‌های سنی مختلف در خانه بر عهده می‌گیرد و می‌توانند راهنمایی برای مسیر آموزش و پرورش شما باشند، عبارتند از:

نتایج آموزشی	سن مناسب	مسئولیت‌های ساده
تقویت خودمختاری و سازمان‌دهی	۲ تا ۳ سال	جمع کردن اسباب بازی ها
تقویت مسئولیت در قبال فضای زندگی	۴ تا ۵ سال	نظافت محیط خانه
یادگیری اهمیت همکاری و مسئولیت‌پذیری در کارهای گروهی	۵ تا ۶ سال	کمک در تهیه وعده‌های غذایی

 

ایده های بازی برای تقویت مسئولیت کودکان

بازی هایی که به شما کمک می‌کنند تا فرزندانتان را مسئول بزرگ کنید (به کمک تکنیک یادگیری از طریق بازی) عبارتند از:

• بازی‌های ساخت و سازی -> برای تقویت دقت و مسئولیت‌پذیری -> مناسب ۳ تا ۴ سال
• بازی‌های تیمی -> با هدف تقویت کار گروهی و مسئولیت پذیری -> مناسب ۴ تا ۵ سال
• بازی‌های نقشی مانند عروسک بازی با دست -> با هدف مسئولیت پذیری در نقش‌های مختلف -> مناسب ۶ تا ۷ سال

۱۴ راه افزایش مسئولیت پذیری کودکان در یک نگاه

مسئولیت پذیری فرزند با:	1. کودک خود را با مهربانی تمام، با این انتظار بزرگ کنید که همیشه باید به هم ریختگی های خود را تمیز و مرتب کند.
	2. به فرزندان خود فرصتی برای مشارکت در کارهای خانه بدهید.
	3. کاری که می‌خواهید به او بسپارید را جذاب کنید.
	4. به جای دستوردادن، از کودکتان بخواهید که خود فکر کند.
	5. برای تقویت مسئولیت پذیری کودکان خود، روتین مشخصی ایجاد کنید.
	6. با درخواست برای جبران کردن، بجای تنبیه، به کودک خود بیاموزید که مسئولیت تعاملاتش با دیگران را بپذیرد.
	7. به فزرندتان کمک کنید تا در مواقع خسارت‌زدن، هزینه آن را بپردازد.
	8. در شرایط سخت، فوراً کودک خود را کمک نکنید.
	9. خودتان نیز الگوی کودک‌تان در مسئولیت پذیری باشید.
	10. هرگز فرزند خود را «بی‌مسئولیت» خطاب نکنید.
	11. در سنین کمی بالاتر، به کودک خود، نوشتن برنامه هفتگی و روزانه را یاد دهید.
	12. تجربه کار در ازای دریافت دستمزد را برایش فراهم کند.
	13. برای افزایش مسئولیت پذیری فرزندان، فضای خانه را خالی از هر گونه سرزنش کنید.
	14. به فرزندتان بیاموزید که نه‌تنها حق دارد فردیت داشته باشد؛ بلکه موظف به آن نیز هست.

تقویت مسئولیت پذیری فرزندان در خانواده را از کجا آغاز کنیم؟

این کار را با ارائه مسئولیت به‌عنوان یک تجربه لذت‌بخش برای کودک شروع کنید، نه یک وظیفه سنگین. همه کودکان می‌خواهند خود را «توانای پاسخگویی» ببینند.

این احساس برای عزت‌نفس آن‌ها ضروری است و به زندگی‌شان معنا می‌بخشد. کودکان نمی‌خواهند فقط مورد محبت و توجه قرار گیرند. آن‌ها مانند همه ما نیاز دارند که احساس ارزشمندی و مهم بودن در زندگی داشته باشند.

بنابراین لازم نیست مستقیماً به کودکان بیاموزید که چگونه در جهان مسئولانه رفتار کنند. کافی است به آن‌ها نشان دهید که می‌توانند در برخی کارها، هر چند کوچک مشارکت کنند و آن‌ها را به تنهایی انجام دهند.

با ثبت نام فرزندتان در کلاس مهارت‌های زندگی می‌توانید احساس مسئولیت پذیری در فرزندتان را تقویت کنید!

کسب اطلاعات بیشتر درباره کلاس مهارت‌های زندگی کودکان در پیشرو پلاس

1. کودک خود را با مهربانی تمام، با این انتظار بزرگ کنید که همیشه باید به هم ریختگی های خود را تمیز و مرتب کند.

اگر با مهربانی و شادی این کار را انجام دهید و نگران ریختن هر چیزی در هر زمان نباشید، او سریع‌تر یاد می‌گیرد. کودک خود را تشویق کنید که در تمیزکردن هر کثیفی به شما کمک کند.

کودکان نوپا بسیار مشتاقند دنیای فیزیکی اطراف خود را تحت کنترل درآورند، و وقتی ما آن‌ها را در این مسیر حمایت می‌کنیم، به سمت پذیرش مسئولیت پیش می‌روند.

• مثال اول

هنگامی که خودتان یک اسفنج برمی‌دارید، یک اسفنج هم به او بدهید تا در تمیزکردن ظرف کمک‌تان کند، حتی اگر انجام این کار توسط خودتان به‌تنهایی آسان‌تر باشد.

• مثال دوم

علاوه بر این، زمانی که فرزند شما شیرش را می‌ریزد، به او بگویید: «اوه، شیر ریخت؟ اشکالی ندارد. می‌توانیم با هم تمیزش کنیم.» و همزمان که خودتان یک دستمال کاغذی برمی‌دارید، یکی هم به او بدهید.

• مثال سوم

وقتی کودک پیش‌دبستانی شما کفش‌هایش را در میانه مسیر رها می‌کند، آن‌ها را به او بدهید و با مهربانی بگویید: «ما همیشه وسایل خودمان را جمع می‌کنیم.»

بیشتر بخوانید: چرا بهتر است فرزندمان را به مهد کودک ببریم؟

2. به فرزندان خود فرصتی برای مشارکت در کارهای خانه بدهید.

کودکان از کمک‌کردن به دیگران، برای مثال برادر کوچکترشان، و کمک در کارهای خانه لذت می‌برند و احساس بزرگ‌شدن می‌کنند. این کار اعتماد به نفس آن‌ها و ارزشمندی‌شان در نزد خود را نیز افزایش می‌دهد.

شما می‌توانید با سپردن کارهای – یا بخشی از هر یک – به آن‌ها، مسئولیت‌پذیریشان را تقویت کنید:

• کودکان نوپا: گذاشتن دستمال سفره بر روی میز
• کودکان سه‌ساله: قراردادن ظروف در جای خود
• کودکان چهار‌ساله: جفت‌‌کردن جوراب و کفش
• کودکان پنج‌ساله: نظافت فضای داخلی خانه
• کودکان شش‌ساله: جمع‌کردن وسایل میز
• کودکان هفت‌ساله: آب‌دادن گل و گیاه
• کودکان هشت‌ساله: تا زدن لباس

نکته مهم: دقت کنید که هر زمان کودک خود را دعوت به مشارکت می‌کنید، او را تحت فشار قرار ندهید یا حس گناهکار بودن به وی ندهید.

همچنین بخوانید: ۱۱ راهکار تقویت حافظه در کودکان

3. کاری که می‌خواهید به او بسپارید را جذاب کنید.

به یاد داشته باشید که هیچ کودکی با میل و رغبت کارهای خانه را انجام نمی‌دهد. برای جلوگیری از خسته‌کننده شدن کارها برای فرزندتان، او را به یکباره مجبور به انجام کارهای خانه نکنید. چرا که، هدف شما فقط انجام‌شدن یک کار خاص نیست؛ بلکه پرورش کودکی است که از مشارکت و پذیرش مسئولیت لذت ببرد.

در نتیجه، نیاز است که کار را برای او جذاب و زمینه را برای انجام آن فراهم کنید. در یک کلام، انجام مسئولیت را برایش «تسهیل‌سازی» کنید.

4. به جای دستور دادن، از کودکتان بخواهید که خود فکر کند.

به‌عنوان مثال اگر فرزندتان صبح‌ها در آماده شدن تأخیر دارد، به‌جای این‌که با لحنی دستوری بگویید: «مسواک بزن! کیفت را بسته‌ای؟ ناهارت را فراموش نکن!»

• از او با خوشرویی بپرسید: «کار بعدی که باید انجام دهی تا برای مدرسه آماده شوی چیست؟»

هدف نهایی این است که او هر روز صبح – و کاملاً ناخودآگاه – روی فهرست کارهایش تمرکز کند تا زمانی که آن را درونی کند و خودش به مدیریت وظایفش بپردازد.

5. برای تقویت مسئولیت پذیری کودکان خود، روتین مشخصی ایجاد کنید.

داشتن روتین و ساختار در زندگی کودکان بسیار مهم است، و با مهیا کردن فرصتی تکرارشونده برای مدیریت خود، احساس مسئولیت پذیری آن‌ها را تقویت می‌کند، به‌ویژه در کارهایی که چندان برایشان جذاب نیست.

ساختن روتین برای کارهای زیر بسیار مناسب است:

• مسواک‌زدن
• رفتن به حمام
• شستن لباس‌ها
• آماده‌شدن برای خواب
• تهیه وعده ساده غذایی
• جمع‌کردن اسباب‌بازی‌ها پس از پایان بازی

6. با درخواست برای جبران کردن، بجای تنبیه، به کودک خود بیاموزید که مسئولیت تعاملاتش با دیگران را بپذیرد.

برای مثال، اگر دخترتان احساسات برادر کوچکش را جریحه‌دار کرد:

• او را مجبور به عذرخواهی نکنید. چون در این صورت، او از ته دل این کار را انجام نخواهد داد، و چنین رفتاری برای برادرش نیز مفید نخواهد بود.
• به‌جای آن، ابتدا به احساسات دخترتان گوش دهید و به او کمک کنید تا احساسی را که باعث شده رفتار نامناسبی داشته باشد، پردازش کند. سپس، زمانی که حالش بهتر شد، از او بپرسید: «بنظرت چطور می‌توانی اوضاع را بهتر کنی؟»
• شاید در آن لحظه آماده‌ی عذرخواهی باشد. اما ممکن است احساس کند که این کار اعتبارش را پیش دیگران کم می‌کند و ترجیح دهد به شیوه‌ای دیگر جبران کند، مثلاً با خواندن یک داستان برای برادرش یا بغل‌کردن او.

چنین رویکردی به کودک می‌آموزد که رفتار او روی دیگران تأثیر دارد و در صورت آسیب‌رساندن به کسی، مسئولیت ترمیم آن را بر عهده دارد. اما چون مجبور به انجام این کار نمی‌شود، می‌تواند خودش تصمیم بگیرد که جبران کند، که خود احساس خوبی به او می‌دهد و احتمال تکرار آن این کار خوب را افزایش می‌دهد.

اگر کودک در برابر جبران کردن مقاومت کند، باید چه کنیم؟

این مقاومت اغلب از احساس رنجش یا ناراحتی عمیق‌تری نشأت می‌گیرد، رنجش از اینکه با او ناعدلانه برخورد شده و رفتارش دلیل موجهی داشته.

در چنین شرایطی، نیاز به کارهای بیشتری برای کمک به احساساتش دارید، شامل:

• اعتمادسازی
• گوش‌دادن به ناراحتی‌های او
• تأییدکردن احساسات سرکوب‌شده او

این کارها به کودک نشان می‌دهد که شما به وی اهمیت می‌دهید، او تنها نیست، و می‌تواند در مورد احساسات قدیمی‌اش فکر و از آن‌ها عبور کند.

پس از گذرکردن از این مرحله، در کنار این حمایت احساسی، بر اهمیت جبران‌کردن نیز تأکید کنید تا او یاد بگیرد که در کنار رفع زخم‌های گذشته، مسئول رفتارهای کنونی خود نیز باشد.

7. به فزرندتان کمک کنید تا در مواقع خسارت‌زدن، هزینه آن را بپردازد.

اگر کودک‌تان بخشی از پول توجیبی خودش را برای جبران خسارت‌هایی مانند گم‌شدن یک کتاب، شکستن پنجره با توپ، بدهد، احتمال تکرار این اشتباهات بسیار کم می‌شود.

8. در شرایط سخت، فوراً کودک خود را کمک نکنید.

در عوض، در کنارش باشید تا به حل مسأله، مدیریت احساسات و کاهش ترس وی کمک کنید. همزمان با این کار، اطمینان حاصل کنید که خودش با چالش‌ها روبرو می‌شود و راه حل آن‌ها را می‌یابد. در این صورت، به وی اجازه داده‌اید که خود، مسئولیت موقعیت پیشامده را بپذیرد.

9. خودتان نیز الگوی کودک‌تان در مسئولیت پذیری باشید.

همزمان با انجام هر یک از کارهای زیر، این جملات را با صدای بلند پیش فرزند خود بگویید:

• انداختن زباله در سطل آشغال: حمل این زباله تا رسیدن به سطل آشغال سخت است، ولی چون سطل زباله‌ای نمی‌بینم، آن را روی زمین نمی‌اندازم.
• پارک کردن ماشین: این تابلو نشان می‌دهد که جای پارک مخصوص افراد معلول است؛ پس نمی‌توانیم اینجا پارک کنیم.

علاوه بر موارد بالا، به قول‌هایی که به کودک‌تان می‌دهید، پایبند باشید و بهانه نیاورید.

10. هرگز فرزند خود را «بی‌مسئولیت» خطاب نکنید.

نحوه‌ی نگاه ما به فرزندانمان، در نهایت، تبدیل به حقیقت می‌شود. به‌جای اینکه او را بی‌مسئولیت خطاب کنید، مهارت‌های لازم را به او بیاموزید. برای مثال، اگر همیشه وسایلش را گم می‌کند، به او یاد بدهید که قبل از ترک هر مکانی، مکثی کند و وسایل ضروری‌اش را بررسی کند.

با تکرار این عادت، او به مرور مسئولیت‌پذیرتر خواهد شد.

11. در سنین کمی بالاتر، به کودک خود، نوشتن برنامه هفتگی و روزانه را یاد دهید.

ممکن است این کار در نگاه اول، خیلی سنگین به نظر برسد؛ اما در دنیای پرمشغله‌ی امروز، همه‌ی کودکان باید تا دبیرستان این مهارت را بیاموزند، وگرنه از پس وظایفشان برنمی‌آیند.

چگونه آموزش برنامه‌ریزی را شروع کنیم؟

• از تعطیلات آخر هفته در دوران راهنمایی شروع کنید.
• روی یک برگه، ساعات روز را از سمت راست بنویسید.
• از فرزندتان بپرسید این آخر هفته چه کارهایی باید انجام دهد.
• رویدادهای مهم را مشخص کنید، مانند تمرین فوتبال، مهمانی فامیل، تولد دوستش.
• مراحل برخی کارهای مدرسه، مانند جشن‌ها یا کاردستی‌ها را بنویسید، از جمله خرید وسایل، ساخت ماکت، نوشتن توضیحات و چاپ آن.
• زمان استراحت را نیز به یاد داشته باشید، مانند خوردن بستنی، گوش‌دادن به موسیقی، بازی‌هیا کامپیوتری.

عمده کودکان با این روش، اضطراب کم‌تری را تجربه می‌کنند؛ چون می‌دانند که تمام کارها به موقع انجام خواهند شد؛ اما مهم‌ترین نکته برای آن‌ها، یادگرفتن مهارت مدیریت زمان و تعهد به مسئولیت‌ها با ای روش است.

12. تجربه کار در ازای دریافت دستمزد را برایش فراهم کند.

در دنیای واقعی، کودکان باید مسئولیت ‌پذیری را از طریق کارکردن و گرفتن حقوق و پاداش در ازای آن تجربه کنند.

چگونه و در چه سنی این کار را شروع بزنیم؟

• ۸ سالگی: برای کارهایی که معمولاً از او انتظار ندارید، به او دستمزد بدهید (مثلاً شستن ماشین، کمک در کار باغچه).
• دوران نوجوانی: او را به کارهای کوچک در نزدیکی خانه تشویق کنید (مثلاً شاگردی سوپر مارکت سر کوچه، کمک به کارهای خانه همسایه).
• بزرگ‌تر که شد: پس از مدرسه یا در تابستان، زمینه کارهای پاره‌وقتی که به آن‌ها علاقمند است را برایش فراهم کنید.

«به جرئت می‌توان گفت تجربه کار به ازای دستمزد و پاداش در دوران نوجوانی و جوانی، از بهترین روش های تقویت احساس مسئولیت پذیری در کودکان شما است، که با روند جدید تکنولوژی بعد از سال 2020، تنوع بسیاری پیدا کرده و در دسترس‌تر شده‌است»

13. برای افزایش مسئولیت پذیری فرزندان، فضای خانه را خالی از هر گونه سرزنش کنید.

اغلب ما وقتی مشکلی پیش می‌آید، ناخودآگاه به دنبال مقصر می‌گردیم؛ زیرا تصور می‌کنیم با سرزنش‌کردن می‌توانیم از تکرار مشکل جلوگیری کنیم. اما سرزنش باعث می‌شود که افراد حالت تدافعی بگیرند و بیشتر به دنبال توجیه باشند تا اصلاح رفتارشان.

معایب سرزنش‌کردن کودکان چیست؟

• احساس گناه کودک و پناه‌بردن وی به دروغ
• ایجاد تنش و دلخوری بجای حل مشکل
• بهانه‌تراش و مسئولیت‌گریز شدن فرزند

راه‌حل‌های جایگزین برای سرزنش کردن کودکان

• به‌ جای سرزنش‌کردن، مسئولیت مشکل را بر عهده بگیرید: حتی اگر سهم کوچکی در مشکل دارید، آن را قبول کنید.
• خودتان نیز مشکل را بپذیرید: پذیرش مشکل باعث می‌شود راه‌حل‌های بهتری پیدا کنید.
• الگوی خوبی باشید: اگر شما با این روشی که ذکر شد، مسئولیت ‌پذیری را نشان دهید، فرزندتان نیز همین مسیر را دنبال خواهد کرد.

14. به فرزندتان بیاموزید که نه‌تنها حق دارد فردیت داشته باشد؛ بلکه موظف به آن نیز هست.

تحقیقات نشان می‌دهند افرادی که در موقعیت‌های مختلف، مسئولیت را برعهده می‌گیرند، همان‌هایی هستند که جرأت متفاوت و متمایز بودن را نیز خواهندداشت.

خلاصه کلام درباره تقویت مسئولیت پذیری در کودکان

در یک کلام، باید گفت مسئولیت پذیری در کودکان و عزت نفس آن‌ها را می‌توان با ترکیبی از سپردن تمام یک کار – یا بخشی از آن – به فرزندتان در کنار آموزش بر عهده گرفتن مسئولیت و جبران‌‌کردن اشتباهات، مشکلات و برخی نقص‌هایش، تقویت کرد. در سنین پایین‌تر، با کارهای ساده‌ای، مانند جمع‌کردن وسایل شروع کنید و آرام آرام، در سنین نوجوانی و جوانی، او را به انجام کاری پاره‌وقت در ازای دریافت دستمزد تشویق کنید.

ممنونیم که تا اینجا همراه یکی دیگر از مقالات خانه کودک پبشرو پلاس بودید.